Postbiyotik Nedir? Prebiyotik ve Probiyotikten Farkı Nedir?
Beslenme, mikrobiyota ve fonksiyonel gıdalar hakkında yapılan araştırmalar arttıkça prebiyotik, probiyotik ve postbiyotik kavramlarıyla daha sık karşılaşılmaktadır. İsimleri birbirine benzediği için bu üç kavram çoğu zaman aynı anlamda kullanılmakta veya birbirinin yerine geçirilmektedir. Oysa prebiyotikler, probiyotikler ve postbiyotikler yapı, çalışma biçimi ve ürünlerde bulunma şekilleri bakımından birbirinden farklıdır.
En basit anlatımla prebiyotikler belirli mikroorganizmalar tarafından kullanılan bileşenlerdir; probiyotikler yeterli miktarda alındığında sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalardır; postbiyotikler ise canlı olmayan mikroorganizma hazırlıkları ve bunların bileşenlerini içerir. Ancak bu kısa tanımların doğru anlaşılması için her kavramı ayrı ayrı ele almak gerekir.
Postbiyotik Nedir?
Uluslararası Probiyotikler ve Prebiyotikler Bilimsel Birliği tarafından oluşturulan bilimsel uzlaşıya göre postbiyotik; konak üzerinde sağlık yararı sağlayan, canlı olmayan mikroorganizmalar ve/veya bunların bileşenlerinden oluşan bir hazırlıktır. Bu tanımda iki nokta özellikle önemlidir: Mikroorganizmaların canlı olmaması ve ilgili hazırlığın sağlık yararının bilimsel olarak gösterilmesi.
“Canlı olmayan” ifadesi, mikroorganizmaların belirli bir işlemle etkisizleştirilmiş olmasını anlatır. Hazırlığın içerisinde mikroorganizmanın hücre yapıları, hücre duvarı bileşenleri veya üretim sürecinde oluşan bazı metabolik ürünler bulunabilir.
Bununla birlikte yalnızca saflaştırılmış bir metabolitin postbiyotik olarak adlandırılması bilimsel uzlaşıya göre doğru değildir. Örneğin tek başına saf bir organik asit veya saflaştırılmış bir peptit, otomatik olarak postbiyotik sayılmaz. Postbiyotik tanımı, etkisizleştirilmiş mikroorganizmanın tamamını veya bileşenlerini içeren ve sağlık yararı gösterilmiş hazırlıkları kapsar.
“Post” ve “Biyotik” Kelimeleri Ne Anlama Gelir?
“Biyotik” canlılarla ilişkili anlamına gelirken “post” ön eki “sonra” anlamını taşır. Bu nedenle postbiyotik kavramı, mikroorganizmaların aktif yaşam aşamasından sonraki yapı ve bileşenlerini ifade eder.
Ancak postbiyotik kelimesini yalnızca “probiyotiklerin ürettiği atık maddeler” şeklinde açıklamak yetersizdir. Güncel bilimsel tanım, yalnızca metabolitleri değil, canlılığını kaybetmiş mikroorganizmaların kendisini ve hücresel bileşenlerini de kapsamaktadır.
Postbiyotikler Nasıl Oluşur?
Postbiyotik hazırlıkların geliştirilmesinde öncelikle kullanılacak mikroorganizma belirlenir ve uygun koşullarda çoğaltılır. Daha sonra mikroorganizmalar ısı, basınç veya farklı işleme teknikleriyle kontrollü biçimde etkisizleştirilebilir.
Bilimsel açıdan bir hazırlığın postbiyotik olarak tanımlanabilmesi için kullanılan mikroorganizmanın karakterize edilmesi, etkisizleştirme işleminin açıklanması, canlılığın gerçekten ortadan kalktığının doğrulanması ve hedef grupta sağlık yararını gösteren uygun çalışmaların bulunması gerekir. Güvenlik değerlendirmesi de bu sürecin temel parçalarındandır.
Bu nedenle “fermente edilmiş”, “bakteri içerikli” veya “mikrobiyota dostu” ifadeleri tek başına bir ürünün postbiyotik olduğunu kanıtlamaz. Üründeki spesifik postbiyotik hazırlığın, üretim yönteminin ve bilimsel dayanağın değerlendirilmesi gerekir.
Probiyotik Nedir?
Probiyotikler, yeterli miktarda uygulandığında konak üzerinde sağlık yararı sağlayan canlı mikroorganizmalardır. Buradaki en önemli kelime “canlı”dır. Bir ürünün probiyotik olarak adlandırılması için mikroorganizmaların uygun miktarda canlı kalması ve sağlık yararlarının bilimsel olarak gösterilmesi gerekir.
Her fermente gıda otomatik olarak probiyotik değildir. Yoğurt, kefir veya diğer fermente ürünler canlı mikroorganizmalar içerebilir; ancak ürünün probiyotik olarak tanımlanabilmesi için kullanılan mikroorganizmanın ve sağlık yararının uygun bilimsel çalışmalarla ortaya konması gerekir.
Probiyotikler canlı olduğu için üretim, taşıma ve saklama koşullarından etkilenebilir. Sıcaklık, nem, oksijen ve ürünün raf ömrü, mikroorganizmaların canlılığının korunmasında rol oynayabilir.
Prebiyotik Nedir?
Prebiyotikler, konak mikroorganizmaları tarafından seçici biçimde kullanılan ve sağlık yararı sağlayan maddelerdir. Pek çok prebiyotik lif yapısındadır; ancak her lif prebiyotik değildir. Bir bileşenin prebiyotik olarak kabul edilmesi için belirli mikroorganizmalar tarafından seçici biçimde kullanılması ve bunun sağlık yararıyla ilişkilendirilmesi gerekir.
Prebiyotikler canlı organizmalar değildir. Bağırsakta bulunan belirli mikroorganizmaların kullanabileceği bir tür besin veya substrat görevi görürler.
Soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz, baklagiller, tam tahıllar ve bazı meyveler farklı türde lifler içerebilir. Ancak bir gıdanın lif içermesi, içerisindeki bütün liflerin bilimsel anlamda prebiyotik kabul edildiği anlamına gelmez.
Prebiyotik, Probiyotik ve Postbiyotik Arasındaki Temel Farklar
Üç kavram arasındaki farkı günlük bir benzetmeyle açıklamak mümkündür:
- Prebiyotik: Belirli yararlı mikroorganizmaların kullanabildiği besin kaynağıdır.
- Probiyotik: Yeterli miktarda alındığında yarar sağlayan canlı mikroorganizmadır.
- Postbiyotik: Canlı olmayan mikroorganizmalar ve/veya onların sağlık yararı gösterilmiş bileşenlerinden oluşan hazırlıktır.
Temel ayrım canlılık durumudur. Probiyotikler canlıdır. Prebiyotikler mikroorganizma değildir; mikroorganizmaların kullanabildiği maddelerdir. Postbiyotikler ise canlı değildir ancak mikroorganizma kökenli yapıları içerir.
Probiyotik ve Postbiyotik Aynı Şey midir?
Hayır. Probiyotiklerde mikroorganizmanın canlı olması gerekirken postbiyotiklerde mikroorganizma canlı değildir. Bu ayrım ürün geliştirme ve saklama açısından önemlidir.
Canlı probiyotikler bazı çevresel koşullara duyarlı olabilir. Postbiyotik hazırlıklar ise canlı mikroorganizma içermediği için bazı formülasyonlarda daha stabil olabilir. Ancak daha stabil olmaları her postbiyotiğin aynı etkiye sahip olduğu veya her koşulda daha iyi olduğu anlamına gelmez.
Bir postbiyotiğin etkisi kullanılan mikroorganizmaya, etkisizleştirme yöntemine, ürünün dozuna ve hedef gruba bağlıdır. Bu nedenle bir çalışma sonucunu bütün postbiyotik ürünlere genellemek doğru değildir.
Prebiyotik ile Probiyotik Arasındaki İlişki
Prebiyotikler ve probiyotikler birbirinden farklı olmalarına rağmen aynı sistem içerisinde rol oynayabilir. Probiyotikler canlı mikroorganizmaları ifade ederken prebiyotikler bağırsakta bulunan belirli mikroorganizmalar tarafından kullanılabilir.
Bazı ürünlerde probiyotik ve prebiyotik bileşenler birlikte yer alabilir. Bu tür kombinasyonlar “sinbiyotik” olarak adlandırılabilir. Ancak bir üründeki her lif ve canlı kültür kombinasyonu otomatik olarak sinbiyotik sayılmaz; bileşenlerin birlikte oluşturduğu etkinin değerlendirilmesi gerekir.
Postbiyotiklerin Olası Kullanım Alanları
Postbiyotikler son yıllarda gıda, beslenme, ağız bakımı ve cilt bakımı gibi farklı alanlarda araştırılmaktadır. Bununla birlikte postbiyotiklerin etkileri hazırlığa özgüdür. Bir postbiyotikle ilgili bulunan sonuç, farklı mikroorganizmalardan veya farklı işlemlerden elde edilmiş başka bir postbiyotiğe doğrudan uygulanamaz.
Bilimsel uzlaşı, postbiyotik olarak tanımlanan bir hazırlığın sağlık yararının hedef konakta ve hedef grupta gösterilmiş olmasını şart koşmaktadır. Dolayısıyla yalnızca “postbiyotik içerir” ifadesinden hareketle bağışıklık, sindirim, cilt veya genel sağlık hakkında kesin sonuçlar çıkarılmamalıdır.
Tüketiciler ürün seçerken kullanılan postbiyotik bileşenin adını, miktarını, üretici beyanlarını ve varsa bilimsel kanıtlarını değerlendirmelidir.
Postbiyotik İçeren Her Ürün Aynı mıdır?
Hayır. Postbiyotikler tek bir bileşenden oluşan standart bir kategori değildir. Farklı mikroorganizma türlerinden, farklı üretim süreçleriyle elde edilen çok sayıda hazırlık bulunabilir.
Ürünler şu yönlerden birbirinden ayrılabilir:
- Kullanılan mikroorganizma türü ve suşu
- Mikroorganizmayı etkisizleştirme yöntemi
- Hazırlığın içerdiği hücresel bileşenler
- Üründeki postbiyotik miktarı
- Hedeflenen tüketici grubu
- Ürün matrisi
- Sağlık yararını destekleyen çalışma türü
- Saklama ve kullanım koşulları
Bu nedenle “postbiyotik” kelimesi tek başına ürünler arasında doğrudan kalite karşılaştırması yapmaya yeterli değildir.
Fermente Gıdalar Postbiyotik midir?
Fermente gıdalar mikroorganizmaların faaliyetleri sonucunda oluşur. Ancak her fermente gıda postbiyotik değildir. Geleneksel fermantasyonda hangi mikroorganizmaların bulunduğu kesin olarak tanımlanmamış olabilir. Ayrıca ürün içerisinde canlı mikroorganizmalar bulunabilir veya sağlık yararı belirli bir hazırlık için gösterilmemiş olabilir.
ISAPP uzlaşı metnine göre tanımlanmamış mikroorganizma topluluklarından elde edilen her fermente ürün postbiyotik olarak kabul edilemez. Postbiyotik için üretimde kullanılan mikroorganizmanın karakterize edilmesi ve hazırlığın belirli ölçütleri karşılaması gerekir.
Postbiyotik Ürün Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Postbiyotik içerdiği belirtilen bir gıda veya takviye değerlendirilirken şu sorular sorulabilir:
1. Kullanılan postbiyotik hazırlığın adı belirtilmiş mi?
2. Hangi mikroorganizmadan elde edildiği açıklanıyor mu?
3. Üründeki miktar veya porsiyon bilgisi veriliyor mu?
4. Sağlık beyanları ölçülü ve bilimsel kanıtlarla uyumlu mu?
5. Ürün hangi yaş grubu için öneriliyor?
6. Alerjen bilgileri açıkça belirtilmiş mi?
7. Saklama ve kullanım koşulları açıklanmış mı?
8. Ürün, tedavi edici bir ürün gibi mi sunuluyor?
Postbiyotik içeren gıdalar bir hastalığı tedavi etmek veya ilaçların yerine geçmek amacıyla değerlendirilmemelidir. Kronik hastalığı bulunan, hamile olan, emziren veya düzenli ilaç kullanan kişilerin takviye niteliğindeki ürünleri kullanmadan önce sağlık uzmanına danışması gerekir.
JAGO Snacks ve Postbiyotik Yaklaşımı
JAGO, yoğurt kremalı gerçek meyve küplerini postbiyotik yaklaşımıyla bir araya getiren atıştırmalık seçenekleri sunmaktadır. Markanın ürün çeşitleri arasında çilekli, orman meyveli ve mango-şeftalili meyve küpleri bulunmaktadır. Ürünler taşınabilir yapısı, gerçek meyve parçaları ve yoğurt kaplamasıyla tanıtılmaktadır.
Bir JAGO ürünü seçerken de paketin güncel içindekiler listesini, besin değerlerini, alerjen bilgilerini, porsiyon miktarını ve postbiyotik bileşene ilişkin ürün açıklamalarını kontrol etmek önemlidir. Böylece ürünün kişisel beslenme düzenine uygun olup olmadığı daha bilinçli biçimde değerlendirilebilir.
Postbiyotiklerin Geleceği
Postbiyotikler gıda bilimi ve mikrobiyota araştırmalarının gelişen alanlarından biridir. Canlı mikroorganizmaların dışında kalan mikrobiyal yapıların da biyolojik sistemlerle nasıl etkileşime girdiğini anlamaya yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Gelecekte farklı postbiyotik hazırlıkların hangi gruplarda, hangi miktarlarda ve hangi sonuçlar üzerinde etkili olduğuna ilişkin daha fazla kontrollü araştırmaya ihtiyaç vardır. Bu nedenle postbiyotiklerle ilgili içeriklerde kesin ve tüm ürünleri kapsayan genellemeler yerine hazırlığa özgü bilimsel kanıtlara odaklanmak gerekir.
Prebiyotik, probiyotik ve postbiyotik kavramları aynı mikrobiyota ekosistemiyle ilişkili olsa da birbirinden farklıdır. Prebiyotikler belirli mikroorganizmalar tarafından kullanılan maddeleri, probiyotikler yeterli miktarda alındığında yarar sağlayan canlı mikroorganizmaları, postbiyotikler ise canlı olmayan mikroorganizmalar ve/veya bunların sağlık yararı gösterilmiş bileşenlerinden oluşan hazırlıkları ifade eder.
Bu ayrımı bilmek, ürün etiketlerini daha doğru okumaya ve pazarlama ifadelerini daha bilinçli değerlendirmeye yardımcı olur. Bir ürünün gerçekten probiyotik, prebiyotik veya postbiyotik olup olmadığı yalnızca adından değil; bileşeninden, üretim yönteminden, miktarından ve bilimsel kanıtından anlaşılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Postbiyotik canlı mıdır?
Hayır. Postbiyotik hazırlıklardaki mikroorganizmalar canlı değildir. Bununla birlikte mikroorganizmaların hücre yapıları veya bazı bileşenleri hazırlıkta bulunabilir.
Her probiyotik öldüğünde postbiyotik olur mu?
Hayır. Canlılığını kaybetmiş her mikroorganizma otomatik olarak postbiyotik değildir. Sağlık yararının gösterilmesi ve hazırlığın bilimsel ölçütleri karşılaması gerekir.
Her lif prebiyotik midir?
Hayır. Bir lifin prebiyotik kabul edilmesi için konak mikroorganizmaları tarafından seçici biçimde kullanılması ve sağlık yararı sağlaması gerekir.
Yoğurt probiyotik midir?
Bazı yoğurtlar canlı kültür içerebilir; ancak her canlı kültürlü yoğurt otomatik olarak probiyotik sayılmaz. Probiyotik ifadesi için mikroorganizmanın ve sağlık yararının uygun kanıtlarla desteklenmesi gerekir.
Postbiyotik ve prebiyotik aynı üründe bulunabilir mi?
Evet, farklı ürün formülasyonlarında birlikte bulunabilirler. Ancak her bileşenin ürün etiketinde açıkça tanımlanması gerekir.
Postbiyotikler ilaç yerine kullanılabilir mi?
Hayır. Postbiyotik içeren gıdalar veya takviyeler hastalık tedavisi amacıyla ilaçların yerine kullanılmamalıdır.